Từ thành phố Cảng có hai lối về đất Hà Nam, đó là đi đường 5 lên Hà Nội rồi xuôi về Phủ Lý; Hoặc đi đường 10 qua Thái Bình về với Hà Nam. Chúng tôi đã chọn phương án hai là đi đường 10 về với Hà Nam trong dịp đầu xuân mới Canh Dần này.

Hà Nam danh giá nhất ông Cò Trông thấy ai ai chẳng dám ho. Câu thơ của Tú Xương ám ảnh chúng tôi trên đường đi, nhưng thực ra danh nhân văn hóa nổi tiếng nhất Hà Nam là Nguyễn Khuyến. Trải hai mươi năm theo nghiệp khoa cử, Nguyễn Khuyến từng đỗ đầu ba kỳ thi Hương, thi Hội, thi Ðình, mà từ đây ông được gọi là “Tam nguyên Yên Ðổ”. Trong tâm thế một nhà Nho, Nguyễn Khuyến bất lực trước việc đất nước bị người Pháp xâm chiếm. Không còn đủ sức tham gia chiến trận, ông đành bằng lòng trở về cố hương để bảo toàn khí tiết. Trở về quê nhà, Nguyễn Khuyến bộc lộ tiếng nói trào phúng gắn quyện với trữ tình. Một mặt, ông châm biếm sâu cay bọn quan lại gian tham, thói đạo đức giả, nhưng ông lại rất xao xuyến cảm thương những cuộc đời nghèo khó, giàu ân nghĩa, tình người. Ba bài thơ Vịnh mùa thu, Câu cá mùa thu, Uống rượu mùa thu của ông đã đạt tới đỉnh cao của dòng thơ đề vịnh, ngợi ca làng cảnh thôn quê Việt Nam. Để tôn vinh nhà thơ, tỉnh Hà Nam có giải thưởng văn học mang tên Nguyễn Khuyến được bình chọn 5 năm một lần. Ngay tại quê hương Trung Lương có trường trung học cơ sở Nguyễn Khuyến, năm 2000 công viên Nguyễn Khuyến ra đời ở thành phố Phủ Lý. Ở Hải Phòng có phố Nguyễn Khuyến, Nhà Xuất bản Hải Phòng nằm trên phố Nguyễn Khuyến là địa chỉ tin cậy của những người làm sách đất Cảng.

Dọc bờ sông Châu, Hà Nam, nhiều nơi nổi tiếng về trồng chuối ngự. Nhưng ngon nhất, vẫn là chuối ngự làng chiêm trũng Ðại Hoàng, Lý Nhân, Hà Nam. Làng Ðại Hoàng, đất của chuối ngự, cũng chính là làng quê của Nhà văn Nam Cao. Nghe kể, thời đi dạy học đi viết văn ở Hà thành, Nam Cao rất nhớ món chuối ngự làng mình. Ông đi chợ, gặp chuối ngự là mua về, để thơm nức mới thưởng thức, như nhớ về rặng tre, vườn chuối thân thương.

Hà Nam phía bắc tiếp giáp với Hà Nội, phía đông giáp với tỉnh Hưng Yên và Thái Bình, phía nam giáp tỉnh Ninh Bình, đông nam giáp tỉnh Nam Định và phía tây giáp tỉnh Hòa Bình. Từ thời các vua Hùng, đất Hà Nam nằm trong quận Vũ Bình thuộc bộ Giao Chỉ. Đến thời nhà Trần đổi là châu Lỵ Nhân, thuộc lộ Đông Đô. Tháng 4 năm 1965, Hà Nam được sáp nhập với tỉnh Nam Định thành tỉnh Nam Hà. Tháng 12 năm 1975, Nam Hà sáp nhập với Ninh Bình thành tỉnh Hà Nam Ninh. Năm 1992 tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình lại chia tách như cũ. Tháng 11 năm 1996, tỉnh Hà Nam được tái lập. Hà Nam bao gồm thành phố Phủ Lý và 5 huyện: Bình Lục, Duy Tiên, Kim Bảng, Lý Nhân, Thanh Liêm. Huyện Kim Bảng nằm ở phía tây bắc của tỉnh Hà Nam, bao gồm thị trấn Quế, thị trấn Ba Sao và 17 xã.

Hà Nam có nhiều điểm du lịch sinh thái khá hấp dẫn. Đó là Khu du lịch đền Trúc thờ vị anh hùng Lý Thường Kiệt và Ngũ Động Thi Sơn là quả núi năm hang nối liền nhau cách thành phố Phủ Lý 7 km. Chùa Long Đọi Sơn ở xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, cách Phủ Lý khoảng 8 km về phía Bắc. Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn năm nay diễn ra từ ngày 18 đến 20- 2 (tức mùng 5- 7 tháng Giêng năm Canh Dần) với nhiều hoạt động phong phú. Nghi lễ chính sẽ là Lễ Tịch điền Đọi Sơn, tái hiện huyền tích từ thời Thập đạo Tướng quân Lê Hoàn khi ông nhận thấy núi Đọi có vị trí chiến lược, quan trọng đối với Kinh đô Hoa Lư. Bên cạnh đó là lễ rước chân nhang Vua Lê Đại Hành từ Đền Lăng, xã Liêm Cần, huyện Thanh Liêm về xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, lễ rước nước, lễ sái tịnh. Hội thi trang trí trâu cũng sẽ là một trong những hoạt động sôi nổi của lễ hội này. Điểm mới trong lễ hội năm nay là lễ trồng cây tại xã Đọi Sơn, có nhiều lãnh đạo Đảng, Nhà nước tham dự. Khu trung tâm du lịch thành phố Phủ Lý được xây dựng 2 bên dòng sông Đáy, giáp cửa sông Châu có khu du lịch bến thuỷ phục vụ du khách đi chùa Hương, Ngũ Động Sơn, chùa Bà Đanh, Hang Luồn. Hà Nam là tỉnh có nền văn hóa dân gian phong phú, thể hiện qua các điệu chèo, hát chầu văn, hầu bóng, ả đào, đặc biệt là hát dậm.

Chùa Bà Đanh còn có tên gọi khác là Bảo Sơn Tự thuộc làng Đanh Xá, xã Ngọc Sơn, huyện Kim Bảng. Chùa có diện tích gần 10 ha, được đánh giá là một trong những ngôi chùa đẹp và cổ kính nhất tỉnh Hà Nam bởi sơn thuỷ hữu tình nhưng vẫn bị mang cái tiếng “Vắng như chùa Bà Đanh”. Theo những người cao tuổi trong thôn Đanh Xá, xưa kia khu vực này là một bãi đất bồi giữa ngã ba sông Đáy. Từ trên cao nhìn xuống nơi này có hình một con rồng đang quặn mình xả nước, chất đầy lau sậy, ban đêm nghe thấy cả tiếng hùm gầm. Chính vì cái thế đất ấy nên làng Đanh quanh năm lụt lội, dân nghèo khổ đói khát quanh năm. Nhiều người còn bỏ đi nơi khác tìm miền đất hứa với hy vọng đổi đời. Tương truyền trước kia vào thế kỷ thứ bảy, đây là một ngôi đền nhỏ thờ tứ pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện). Đến thời Lê Huy Tông (1675 – 1750), chùa được xây dựng đàng hoàng và to đẹp hơn. Một hôm, người già nhất trong thôn nói trong giấc mộng cụ thấy một người con gái trẻ đẹp hiện về truyền rằng dân làng muốn yên ổn làm ăn phải lập đền thờ. Đền vừa dựng xong được ít lâu, cây mít cổ thụ gần 1.000 tuổi bỗng dưng bị gió quật đổ. Dân làng Đanh lấy gỗ để tạc tượng và làm ngai để thờ người con gái đã về báo mộng cho dân làng. Chùa vừa thờ Phật vừa thờ Thánh và có tên là chùa Bà Đanh từ đó. Năm 1994, chùa Bà Đanh được cấp bằng Di tích Lịch sử cấp quốc gia. Trả lời câu hỏi tại sao lại có câu nói “Vắng như chùa Bà Đanh”, sư thầy Thích Đàm Đam giải thích: “Từ trước tới nay dân làng Đanh đều truyền tai nhau rằng ngôi chùa này rất linh thiêng, ai trái ý hoặc phỉ báng sẽ bị trừng trị… Vì thế khách thập phương không dám đến. Mặt khác chùa Bà Đanh ở một vị thế vắng vẻ không tiện đường giao thông, cũng như chưa có sự quan tâm, đầu tư đúng đắn của các cấp ban ngành địa phương”. Sư thầy Thích Đàm Đam cho biết thêm mấy năm nay, du khách và các nhà nghiên cứu có về đây đông hơn, nhưng dường như họ chỉ tìm câu hỏi “Tại sao chùa Bà Đanh lại vắng?”. Với vị thế đẹp, không gian thanh tịnh, chùa Bà Đanh được chính quyền xác định phải trở thành điểm đến của khách thập phương. Việc đưa khu di tích này trở thành khu du lịch đang là vấn đề quan tâm của tỉnh Hà Nam. Chùa Bà Đanh sẽ là một điểm nhấn quan trọng trong quần thể khu du lịch Tam Chúc Ba Sao, vốn đầu tư gần 2.000 tỷ đồng đang trong giai đoạn thi công và quần thể danh lam thắng cảnh Chùa Hương. Toàn bộ các hạng mục đã được tôn tạo và nâng cấp nhưng không mất đi kiểu dáng ban đầu. Bên cạnh đó, các tuyến đường dẫn vào chùa đã được làm mới. Cụ thể như hơn 2 km đường đê từ thị trấn Quế đã được đổ bê tông, cây cầu Bắc Sơn nối từ quốc lộ 21B qua sông Đáy sang chùa Bà Đanh đã được làm mới đẹp đẽ.

Đầu xuân Canh Dần, từ Hải Phòng về với Hà Nam, thêm yêu mảnh đất lịch sử và có nhiều nét văn hoá truyền thống quyến rũ này.

Cát Biển - Nguồn catbien.vnweblogs.com