Tỉnh Hà Nam mới thành lập được 119 năm, nhưng trước đó mảnh đất và con người nơi đây đã có lịch sử lâu đời, có bề dày truyền thống văn hiến.
Với những điều kiện địa lý-nhân văn thuận lợi, ngay từ thời dựng nước và giữ nước, Hà Nam là mảnh đất sớm được khai phá. Trải qua chiều dài lịch sử, tiền nhân đã để lại cho Hà Nam nhiều di sản văn hoá vật thể và phi vật thể vô cùng quý giá: Trống đồng Ngọc Lũ – dấu ấn thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của nền văn hoá Đông Sơn – thuở các Vua Hùng dựng nước; cuốn sách đồng Bắc Lý- một trong 4 cuốn sách còn nguyên vẹn nhất, nội dung phong phú nhất của cả nước, tấm bia “Sùng Thiện Diên Linh”- một trong những tấm bia quý còn lại của triều đình nhà Lý, có giá trị về lịch sử của đất nước, bia có kích thước khá lớn; tấm bia “Đại Trị”- thời Trần duy nhất ở Hà Nam.
Trong đấu tranh chống ngoại xâm nhiều người con quê hương Hà Nam đã phát huy truyền thống dân tộc, và trở thành các anh hùng dân tộc được lưu danh sử sách: Thiện Công, Vực Công (thời Hùng Vương); nữ tướng Cao Thị Liên, Quỳnh Chân, Nga Nương, Hồng Nương, Học Công, Nguyệt Nga (thời Hai Bà Trưng); Đinh Lôi (thời Lý Nam Đế); Nguyễn Ninh, Nguyễn Tĩnh, Phạm Hán, Phạm Phổ (thời Đinh); thập đạo tướng quân Lê Hoàn (vua Lê Đại Hành); Tướng Trần Bình Trọng (thời Trần); Đinh Công Tráng, Đinh Công Lý (tức Đề Yêm), Vũ Cố, Phạm Thanh, Phạm Trọng, Lê Nhuận, Lê Nguyên, Trần Toản (thời Hậu Lê)….
Lịch sử quê hương và con người Hà Nam luôn gắn bó, hoà quyện trong lịch sử đất nước. Người Hà Nam có truyền thống đoàn kết yêu nước, có phẩm chất cần cù, siêng năng chăm chỉ trong lao động sản xuất, có kinh nghiệm trong nghề trồng lúa, trồng dâu nuôi tằm dệt vải, chế biến nông sản, thể hiện bàn tay tài hoa, sáng tạo, khéo léo trong nghề mộc, nghề đan lát, thủ công mỹ nghệ… Những phẩm chất tốt đẹp đó của người Hà Nam đã tô thắm, làm phong phú thêm những phẩm chất cao quý của con người Việt Nam.
Mảnh đất Hà Nam đã sản sinh ra nhiều nhân tài cho đất nước. Kể từ khoa thi đầu tiên (1075) đến khoa thi cuối cùng (1919) tỉnh Hà Nam đã có 53 người đỗ đạt ở 36 khoa thi. Mở đầu cho truyền thống khoa cử của Hà Nam là Lý Công Bình ở Đồn Xá – Bình Lục đỗ Thái học sinh thời Lý. Người đỗ cao nhất là Nguyễn Quốc Hiệu (Phú Thứ – Duy Tiên) đạt học vị Thám Hoa. Người đỗ khoa bảng trẻ nhất là Phan Tế (Duy Tiên) đỗ học vị Tiến sĩ khi mới 19 tuổi. Người đỗ ở tuổi cao nhất là Trương Minh Lượng (Ngô Xá – Duy Tiên) đỗ Tiến sĩ năm 65 tuổi. Người đỗ đầu 3 kỳ thi là Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến (Bình Lục)… Hà Nam cũng có nhiều dòng họ khoa bảng như: dòng họ Bùi, dòng họ Vũ ở Lạc Tràng, thành phố Phủ Lý, dòng họ Nguyễn ở Vị Hạ, Bình Lục, dòng họ Vũ ở Vĩnh Trụ, Lý Nhân…Nhiều nhà khoa bảng của Hà Nam đã có những đóng góp lớn cho sự nghiệp xây dựng đất nước như: Lý Trần Thản (Duy Tiên) làm trấn thủ Hưng Hóa đời vua Lê Hiển Tông; Trương Công Giai (Thanh Liêm) làm Binh bộ Thượng Thư đời Lê Duy Tông. Có nhiều người trở thành học giả, nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như: Dương Bang Bảng (Thanh Liêm) được vua ban quốc tính, đổi là Lê Tung là nhà sử học tiêu biểu của thế kỷ XV, Nguyễn Khuyến – nhà thơ cổ điển với những bài thơ tuyệt tác về mùa thu… Thời kỳ cách mạng, Hà Nam cũng có nhiều văn sĩ nổi tiếng, tiêu biểu như nhà văn – liệt sĩ Nam Cao, nhạc sĩ Phong Nhã, Huy Thục…
Hà Nam là một tỉnh có nhiều di tích lịch sử văn hoá, gồm đủ các loại hình, phân bố rộng khắp trên toàn địa bàn. Nhiều di tích có kiến trúc quy mô, nghệ thuật chạm khắc độc đáo: Chùa Long Đọi Sơn – nơi phát tích Vua Lê Đại Hành cày Tịch điền, đền Trần Thương- dấu tích một kho lương thời Trần, đình Văn Xá, đình An Hoà, đình Chảy, đình Vị Hạ, đình Ngò…
Bên cạnh những giá trị văn hoá vật thể, Hà Nam còn là quê hương của những làng nghề thủ công truyền thống, hiện có hơn 30 làng nghề đang tồn tại và phát triển mạnh như: nghề dệt, nghề thêu, trồng dâu nuôi tằm, nghề làm trống, nghề thủ công mỹ nghệ, nghề chế biến nông sản, thực phẩm, nghề nuôi cá giống, nghề sản xuất vật liệu xây dựng, nghề mộc cổ truyền… Trong đó có nhiều làng nghề nổi tiếng như: Lụa Nha Xá, mây giang đan – Ngọc Động, sừng mỹ nghệ Đô Hai, thêu ren An Hoà, Hoà Ngãi, giũa cưa Đại Phu- An Đổ, mộc Cao Đà, gốm Đanh Xá, trống Đọi Tam…Hà Nam cũng là quê hương của nhiều lễ hội truyền thống, đậm đà bản sắc dân tộc, toàn tỉnh có hơn 100 lễ hội, trong đó có 5 lễ hội vùng được tổ chức quy mô theo đúng quy trình và nghi thức của lễ hội truyền thống, các nghi thức tế lễ, rước, trò chơi dân gian, sinh hoạt nghệ thuật dân gian được tổ chức long trọng, sinh động, tăng cường tính cộng đồng, cộng cảm của làng xã như: lễ hội đền Trần Thương-Lý Nhân, lễ hội chùa Đọi, lễ hội đền Lảnh Giang (Duy Tiên), lễ hội đền Trúc-Ngũ Động Sơn (Kim Bảng), lễ hội vật võ Liễu Đôi, lễ hội đình Vũ Cố (Thanh Liêm), lễ hội đình Công Đồng (Bình Lục)…
Hà Nam là một trong những cái nôi của nền nghệ thuật truyền thống đang được kế thừa và phát huy như các chiếu chèo sân đình tiêu biểu: Chiếu chèo làng Ngò, chiếu chèo làng Thọ Chương, chiếu chèo làng Trương, chiếu chèo Xuân Khê (Lý Nhân), chiếu chèo Đồng Hoá (Kim Bảng), chiếu chèo Châu Giang (Duy Tiên), hát tuồng Bạch Thượng (Duy Tiên), An Thái (Bình Lục). Bên cạnh đó Hà Nam còn có vốn dân ca mang đậm những nét riêng như: Hát dậm Quyển Sơn – Kim Bảng, múa hát Lải Lèn – Lý Nhân, Dân ca giao duyên vùng ngã ba sông Móng ….
Trong tương lai Hà Nam sẽ là tỉnh công nghiệp, là điểm giao lưu giữa các tỉnh trong khu vực đồng bằng sông Hồng và cả nước, trên địa bàn sẽ xuất hiện nhiều khu công nghiệp lớn, nhiều khu trung tâm thương mại, dịch vụ, nhiều trung tâm đào tạo nguồn lao động, khu đào tạo nguồn nhân lực công nghệ cao cho khu vực và cả nước.
ST
Nguồn: Báo điện tử Quân đội nhân dân
